- Eusko Jaurlaritzak, Gogoraren bitartez, Memoria Demokratikoaren Estatu Idazkaritzarekin lankidetzan dihardu, Cuelgamuros Haranean lurperatutako euskal herritarren gorpuzkiak berreskuratzeko
- Aste honetan bertan, bi familia euskaldunek, Memoria Demokratikoaren Estatu idazkariaren eskutik, euren senideen gorpuzkiak jasoko dituzte
Maria Jesus San Jose Justizia eta Giza Eskubideetako sailburuak Cuelgamuros harana bisitatu du gaur, euskal herritarren gorpuzkiak lurperatuta dauden tokia. Eusko Jaurlaritzak, Gogoraren bitartez, Memoria Demokratikoaren Estatu Idazkaritzarekin lankidetzan dihardu hezur-hondar horiek berreskuratzeko.
San Josek, hain zuzen ere, Fernando Martinez Memoria Demokratikoko Estatu idazkariaren eskutik bi euskal familiak euren gertukoen gorpuzkiak jasoko dituzten aste berean egin du bisita. Gabiriako (Gipuzkoa) José Arregui Lasaren eta Bilboko (Bizkaia) Cecilio Ruiz de Loizaga Urigoitiaren gorpuzkiak dira.
Bien gorpuzkiak Cuelgamuros haranera eraman zituzten 1959ko martxoaren 27an, Mondarizko bainuetxeko (Pontevedra) hilerritik, kutxa indibidualetan, kutxan bertan jatorria adierazita. Hau da, kutxek Mondarizko bainuetxearen izena zeramaten inprimatuta. Kutxa bakoitzean pertsona bakar baten gorpuzkiak zeuden eta jatorria bertan adierazita zegoen, eta horrek asko erraztu ditu identifikazio-lanak.
Eusko Jaurlaritzaren Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak hartu eta erkatu ditu lagin genetikoak. Jakina denez, Ibarreko kriptetan esku hartzea Espainiako Gobernuko Memoria Demokratikoaren Idazkaritzari bakarrik dagokio.
Bi erakundeen helburu komunak lankidetza estua eta gogobetegarria ahalbidetzen digu. Horrela, bi identifikazio hauek, iazkoari gehitzen zaizkio: Constancio Allende Sancho, Vallarca de Burebakoa (Burgos) eta Gasteizko bizilaguna, familiak 2025eko uztailean jaso zituen gorpuzkiak.
- José Arregui Lasa Gabirian (Gipuzkoa) jaio zen 1918an. Gerra zibilean Amerika Erregimentuko 23. zenbakian, Nafarroako Brigadetan, matxinatutako ejertzitoan izena emanda egon zen. Mondarizen (Pontevedra) hil zen 1938ko otsailaren 2an. Haren gorpuzkiak herri horretan lurperatu zituzten, eta Cuelgamuros haranera eraman zituzten 1959ko martxoaren 27an.
Haranean, dokumentazio historikoan jasotzen den bezala, eskuineko kriptan (2. solairua, 1.1178 kolunbarioa, banakako ehorzketa) utzi ziren gorpuzkiak.
- Cecilio Ruiz de Loizaga Urigoitia Bilbon (Bizkaia) jaio zen 1902an. Ceciliok zerbitzari gisa lan egiten zuen 1936an Santanderren Fronte Popularrak konfiskatutako Cabo Prior merkataritza-ontzian. Ondoren, matxinatuek ordezko soldadu gisa eraman zuten frontera, baina ez zen militarki gudan sartu. Izan ere, Burgosko San Martzial Erregimentuan aritu zen sukaldari, eta han gaixotu eta Mondarizko Ospitale Militarrera eraman zuten. Han hil zen 1939ko otsailaren 24an. Gorpuzkiak herriko hilerrian lurperatu zituzten eta, ondoren, 1959ko martxoaren 27an, Valle de Cuelgamurosera eraman zituzten.
Aurreko kasuan bezala, haren gorpuzkiak eskuineko kriptan utzi ziren, 2. solairuan, 1.1186. kolunbarioan, banakako ehorzketan.
2020tik hona
Gogora Institutuak 49 euskal familiari erraztu die bidea 50 pertsonaren hezur-hondarrak berreskuratzeko eskubidea lortu dezaten. Eskubide hori Ondare Nazionalak ematen die familiei eta senitartekoek eskatu behar dute; Gogorak prozedura zaindu du, behar bezala eskatu dezaten eta baiezko erantzuna lortzeko helburuarekin.
Gainera, denbora horretan, Gogora Institutuak informazioa eman die ‘Cuelgamuros auziaz’ interesa agertu duten familia guztiei, eta informazioa eman die, eta hobitik ateratzeko eskaera izapidetzeko prozesuan laguntzeko eskaini die, hala badagokio, eta familia interesatuta dago.
Aldi berean, kriptetarako sarbidea berehalakoa zela jakinarazi zenetik, Gogora Institutuak bere gain hartu du senideen DNA laginak hartzea, gorpuzkiak lurpetik atera ahal izanez gero lagin genetikoak erkatu ahal izateko, Gogoraren DNA Bankuaren bidez, hiru identifikazioen kasuan gertatu den bezala.
Kronologia
Eusko Legebiltzarrak 2018an egindako enkarguari erantzunez, Gogora Institutuak ikerketa bat egin zuen Euskal Autonomia Erkidegotik zein beste autonomia-erkidego batzuetatik lekualdatutako euskaldunen gorpuzkien inguruabarrak argitzeko.
Txosten horretan, Euskaditik eta beste erkidego batzuetatik Cuelgamuros Haranera eramandako gorpuzkien errolda jasotzen da. Euskaditik eramandakoak 1.076 izango lirateke, eta Euskadi kanpotik eramandakoak, berriz, 238 pertsona, gutxienez. Beste erkidegoetatik Cuelgamurosera eramandako euskaldunak edo euska jatorriko pertsonetaz ari gara, gehienak Ebroko frontea ezarri zen probintzietatik eramandakoak.
Guztira 1.314 pertsonako erroldaz ari gara. Datu hori osatu gabe dago; izan ere, Espainiako beste toki batzuetatik eramandakoei buruzko datu-falta dago oraindik, eta horietako asko identifikatu gabeko gorpuzkiak dira.
Espainiako Gobernuko Memoria Historikoaren Zuzendaritza sortu ostean, Haranari buruzko eztabaidari ekin zitzaion berriro, eta, horrekin batera, Cuelgamuros ibarrean lurperatutako gorpuzkiak berreskuratzeko aukerari.
Hala, aurreko urteetan gai honi lotuta Gogora Institutuari informazioa eskatu zioten familia guztiekin harremanetan jartzeari ekin zion Gogorak: aurreko urteetan desagertutako senidea non zegoen jakiteko txosten indibidualizatua eskatu eta Haranean egon zitekeela ondorioztatzen den familia guztiekin. Une horretatik aurrera, Gogora Institutuak 59 familiarekin du harremana.
Egoera berriaren berri eman eta Gogora Institutuaren bidez berreskuratzeko beharrezko kudeaketak egiteko aukera eskaini zitzaien.
Gogora Institutuarekin harremanetan jartzeko:
gogora@euskadi.eus | 944032845
