Hamar urte bete ditu «Hormigoizko Mugak» proiektuak, eta Nafarroako Pirinioetan 30 bat bunker frankista berreskuratzea lortu dute, 400 gazteren konpromisoari esker. Aste honetan bukatzen den Baztango gotorlekuko lanek (Alkurruntz) osatu dute Nafarroako Memoriaren Institutuak eta Nafarroako Gazteriaren Institutuak antolatutako uda honetako egitaraua. Abuztuaren lehen hamabostaldian boluntarioen kanpoak Lesakara ere eraman zuten, eta han Ana Ollo lehendakariordeak bisitatu zituen. Ekimen hau Memoria eta Bizikidetza, Kanpo Ekintza eta Euskara atalaren estrategia zabalago baten parte da, belaunaldi berriekiko sentsibilizazioarekin eta lanarekin zerikusia duen alderdi bikoitzarekin, eta memoriaren (Memoria Eskolak) transmisio bateratua bultzatzen da, errepresio-guneetan bertan garatzen dena (Memoria Lekuak).
«Hormigoizko mugak» proiektua, beraz, bi lerroetako bidegurutzea da, eta hor kokatzen dira Gazteriaren Institutuarekin elkarlanean duela urte batzuetatik hona garatzen ari diren boluntariotzako lan-eremu horiek. Lehen bi edizioetan (2017 eta 2018), auzolandegietan 18 eta 29 urte bitarteko gazteak bildu ziren, beste autonomia batzuetakoak nahiz beste herrialde batzuetakoak (Hego Korea, Italia, Frantzia, Belgika, Errusia). 2019tik aurrera, adinez nagusiak ziren txanda batez gain, beste erkidego batzuetako 15-17 urteko adingabeen talde bat ere sartu zen. 2020an, COVID-19aren pandemiak eragindako murrizketen ondorioz, eremu bakarra egon zen Nafarroatik eta EAEtik etorritako 18 eta 24 urte bitarteko gazteekin. 2021ean, boluntario gazteen bi txanda antolatu ziren estatu mailan: lehenengoak 15 eta 17 urte bitarteko 25 lagunak, eta bigarrenak 18 eta 24 urte bitarteko beste 25.
2022an hiru txanda egin ziren, horietako bat Akitania-Euskadi-Nafarroa Euroeskualde Berriko 15 eta 17 urte bitarteko gazteentzat; beste bat 15 eta 17 urte bitarteko adin txikikoekin, autonomia-erkidego desberdinetakoak; eta, azkenik, txanda bat 18 eta 24 urte bitarteko gazteekin, nazioartean ere parte hartzen dutenak (Frantzia, Italia, Mexiko eta Turkia). 2023an bi edizio egin ziren, biak 15 eta 17 urte bitarteko adingabe estatalekin, eta kopuru hori errepikatu egin da azken hiru urteetan. Uda honetan bi txanda izan dira: 25 gazte aritu ziren Lesakako Aguiña mendian abuztuaren 1etik 15era bitartean, eta abuztuaren 16tik 30era beste hainbeste izan dira Baztanen (Alkurruntz).
Oraingo honetan, elementu horietako batzuk garbitzeaz gain, bai Agiña mendiaren inguruan, bai Lesakan orain (eta aurrerago Alkurruntz mendiaren inguruan, Baztanen), lehendik zeuden ibilbideen seinaleztapena hobetzeko lanak egiten ari dira. Irisgarritasuna errazteko, Donibane IKrekin batera egindako lan baten bidez, ikastetxe horretako ikasleek seinaleztapen-zutoin batzuk egin zituzten, dauden ibilbideetan jartzen joango direnak. Boluntariotzako esparruetan Lesaka-Oiartzun eta Otsondo ibilbideak seinaleztatzea aurreikusi da.
Egiturak garbitzeaz gain, sarbideak eta behatxuloak zigilatu ahal izan dituen landaredia eta lurra kentzeaz gain, lan garrantzitsua da bunker horietako askoren idazkiak biltzea eta horien inbentarioa egitea. Kasu askotan, izen propioak, datak eta abar dira, eraikuntzan parte hartzen duten gizonekin zerikusia dutenak. Esan bezala, 40ko hamarkadaren hasierara arteko lehen eraikuntzak Langileen Batailoietan zeuden preso eta errepresaliatuek egin zituzten; bigarren fasea, berriz, ordezko soldaduekin egin zen.
Mugan 2.000 gotorleku baino gehiago daude Nafarroako lurraldean
Nafarroako mugan ia 2.000 gotorleku daude (10.000 baino gehiago Pirinioetako mendikate osoan), erregimen frankistak Pirinioetan zehar egindako inbasio aliatu edo errepublikar bati aurrea hartzeko eraikiak. Jakina denez, Franco diktadoreak saihestu egin nahi zuen indar aliatuen edo erresistentzia antifrankistaren balizko inbasioa gerra zibilaren eta bigarren Mundu Gerraren ondoren. Eraikin horiek (metrailadorerako, arroaren aurkako kanoirako, morterorako, babeslekuetarako eta abarretarako elementuak barne) foru lurraldean eraiki ziren, bi txandatan. Lehenengo fasean, 1940ra arte, 115 egin ziren guztira. Bigarren fasetik (1955 arte, gutxi gorabehera) 1.836. Bigarren fase horretatik 2.884 planifikatu zirenez, 1.047 eraiki gabe geratu ziren.
2017an martxan jarri zenetik, hainbat autonomia eta herrialdetako 400 gazte baino gehiagoren borondatezko lanari esker, hogeita hamar bat gotorleku berreskuratu dira Auritzen, Igalen, Erratzun, Beran, Lesakan, Euguin edo Izaban, besteak beste. Proiektuak barne hartzen ditu Memoriaren eta Bizikidetzaren Zuzendaritza Nagusiaren Memoriaren Nafarroako Institutuaren eta Etxebizitza, Gazteria eta Migrazio Politiken Departamentuaren Nafarroako Gazteria Institutuaren artean antolatutako eta finantzatutako gazte-boluntariotzako eremu horiek, eremu bakoitzeko toki-erakundeekin lankidetzan.
